« وَإِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ » « 1 » . پس به راه انداختن كوه ها و خرد كردن آنها بالأخره منتهى مىشود به پراكنده شدن و پاره پاره شدن آنها و به صورت تپه هاى پراكنده در آمدنشان و در نتيجه چون پشم حلاجى شده ساختنشان . و اما سراب شدنشان به چه معنا است ؟ و چه نسبتى با به راه انداختن آن دارد ، به طور مسلم سراب به آن معنا كه به نظر آبى درخشنده برسد نسبتى با به راه انداختن كوه ها ندارد . بله اين را مىتوان گفت كه وقتى كوه ها به راه افتادند ، و در آخر حقيقتشان باطل شد و ديگر چيزى به صورت جبال باقى نماند ، در حقيقت آن « جبال راسيات » كه حقايقى داراى جرمى بس بزرگ و نيرومند بود ، و هيچ چيز آن را تكان نمىداد با به حركت در آمدن و باطل شدن ، سرابى مىشود خالى از حقيقت ، پس به اين اعتبار مىتوان گفت : * ( « وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً » ) * و نظير اين بيان در كلام خداى تعالى آمده ، آنجا كه در باره اقوام هلاك شده مىفرمايد : « فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ » « 2 » ، و يا مىفرمايد : « فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ » « 3 » و يا در باره بتها مىفرمايد : « إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ » « 4 » . پس آيه شريفه به وجهى نظير آيه زير است كه مىفرمايد : « وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ » « 5 » ، كه اگر بگوييم درباره صفت زلزله قيامت است ، شباهتى با آيه مورد بحث خواهد داشت . * ( « إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً » ) * راغب در مفردات گفته : كلمه « رصد » به معناى آماده شدن براى مراقبت است ، - تا آنجا كه مىگويد - و « مرصد » به معناى آن محلى است كه براى مراقبت در آنجا قرار بگيرى ، و اين كلمه در قرآن آمده . تا آنجا كه مىفرمايد : « وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ - براى دستگيرى آنان در هر كمينگاهى به كمين بنشينيد » . كلمه « مرصاد » هم شبيه به مرصد است ، اما

--> ( 1 ) و در آن زمان كه كوه ها از جا كنده شوند . سوره مرسلات ، آيه 10 . ( 2 ) ما آنان را داستانها كرديم . سوره سبأ ، آيه 19 . ( 3 ) ولى ما اين امتهاى سركش را يكى پس از ديگرى هلاك نموديم و آنها را احاديثى قرار داديم ( محو شدند فقط نام و گفتگويى از آنها ماند ) . سوره مؤمنون ، آيه 44 . ( 4 ) اين بتها به جز اسمايى كه شما و پدرانتان ناميده‌ايد نيستند . سوره نجم ، آيه 23 . ( 5 ) كوه ها را مىبينى ، گمان مىكنى جامدند ، در حالى كه مانند ابرها در حال حركتند . سوره نمل ، آيه 88 .